Türk sinemasının ilk filmi hangisi? 1914 tarihi ve süren tartışma
Resmî kabule göre Türk sinemasının ilk filmi, Fuat Uzkınay'ın 14 Kasım 1914'te çektiği Ayastefanos belgeselidir. Ama filmin kopyası yok ve daha eski çekimler de var; tartışmanın iki tarafını anlatıyoruz.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Resmî kabule göre Türk sinemasının ilk filmi, Fuat Uzkınay'ın 14 Kasım 1914'te çektiği Ayastefanos belgeselidir. Ama filmin kopyası yok ve daha eski çekimler de var; tartışmanın iki tarafını anlatıyoruz.
Kısa cevap: Türk sinemasının ilk filmi olarak, Fuat Uzkınay'ın 14 Kasım 1914'te İstanbul Ayastefanos'ta (bugünkü Yeşilköy) çektiği "Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı" adlı kısa belgesel kabul edilir. Bu kabul tartışmasız değildir; filmin bir kopyası bugüne ulaşmamıştır ve Osmanlı topraklarında daha önce çekilmiş görüntüler de bilinir. Sinemamızın bütün dönemlerini Yeşilçam'dan bugüne Türk sineması rehberimizde özetledik; bu yazıda yalnızca başlangıç noktasına odaklanıyoruz.
Ayastefanos'ta ne çekildi?
1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Rusya, Ayastefanos'ta savaşta ölen askerleri için bir anıt dikmişti. Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'na girdikten sonra bu anıtın yıkılmasına karar verildi ve yıkım anının filme alınması istendi. Görevi üstlenen kişi, o dönemde yedek subay olan Fuat Uzkınay'dı.
Kayıtlara ve tanıklıklara göre çekim, yıkımın gerçekleştiği 14 Kasım 1914 günü yapıldı. Film birkaç dakikalık bir belgeseldi; ancak negatif ya da gösterim kopyası bugün hiçbir arşivde bulunamamaktadır. Hatta bazı araştırmacılar, çekimin hiç yapılmamış ya da başarısız olmuş olabileceğini ileri sürmüştür. Bugün elimizde olan, Uzkınay'ın sonraki yıllarda anlattıkları ve dönem tanıklarının aktarımlarıdır.
Neden bu tarih kabul gördü?
Sinema tarihçileri "ilk Türk filmi" için şu iki ölçüte bakar: Filmi çeken kişinin Türk olması ve filmin bir kurum ya da toplum adına üretilmiş olması. Ayastefanos çekimi her iki ölçütü de karşıladığı için başlangıç noktası olarak yerleşti. 14 Kasım'ın uzun yıllar boyunca sinema çevrelerinde "Türk sinemasının doğum günü" olarak anılması da bu kabulün sonucudur.
Daha eski çekimler: Manaki Kardeşler ve diğerleri
Tartışmanın öbür tarafında, Osmanlı vatandaşı Ulah asıllı fotoğrafçılar Yanaki ve Milton Manaki kardeşler bulunur. Manaki Kardeşler, 1900'lerin başında Balkanlar'da çeşitli çekimler yapmış, 1911'de Sultan Mehmed Reşad'ın Manastır ziyaretini de kameraya almıştır. Bu görüntülerin bir kısmı günümüze ulaşmıştır.
Bu nedenle bazı araştırmacılar, "Osmanlı topraklarında çekilen ilk film" ile "Türk sinemasının ilk filmi" ayrımının açıkça yapılması gerektiğini savunur. Aşağıdaki tablo, tartışmada en sık anılan çekimleri bir arada gösteriyor.
| Çekim | Tarih | Çeken | Durumu |
|---|---|---|---|
| Balkanlar'daki günlük hayat çekimleri | 1900'lerin başı | Manaki Kardeşler | Bir kısmı arşivlerde |
| Sultan Mehmed Reşad'ın Manastır ziyareti | 1911 | Manaki Kardeşler | Görüntüleri biliniyor |
| Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı | 14 Kasım 1914 | Fuat Uzkınay | Kopyası kayıp |
Tablodan da görüldüğü gibi, mesele aslında hangi ölçütün seçildiğidir. Kimine göre çekenin kimliği, kimine göre çekimin yapıldığı coğrafya belirleyicidir.
Üç farklı soru, üç farklı cevap
Tartışmayı netleştirmenin en kolay yolu soruyu bölmektir. "Osmanlı topraklarında çekilmiş en eski hareketli görüntü hangisi?" sorusunun cevabı Manaki Kardeşler ya da onlardan da önce çekim yapan yabancı operatörlerdir. "Bir Türk'ün çektiği ilk film hangisi?" sorusunda öne çıkan isim Fuat Uzkınay'dır. "Bugün izleyebildiğimiz en eski Türk filmi hangisi?" sorusu ise bambaşka bir cevaba götürür; çünkü 1914 çekimi kayıptır ve izlenebilen en eski yerli yapımlar daha sonraki yıllara aittir. Okul ödevlerinde ya da bilgi yarışmalarında karşınıza bu konu çıkarsa, sorunun hangisini kastettiğine dikkat etmek yanlış cevabı önler.
İlk belgeselden ilk kurmacaya
1914'ün ardından film çekimi büyük ölçüde ordu bünyesinde sürdü. Savaş yıllarında kurulan Merkez Ordu Sinema Dairesi, haber ve belgesel niteliğinde görüntüler üretti. Dairenin başında önce Sigmund Weinberg, ardından Fuat Uzkınay bulundu.
Kurmaca alanındaki ilk denemeler de bu dönemde başladı. Weinberg'in çekimine başladığı ve oyuncuların askere alınması gibi nedenlerle uzun süre yarım kalan "Himmet Ağa'nın İzdivacı", sonradan Uzkınay tarafından tamamlandı. Aynı yıllarda Sedat Simavi'nin yönettiği "Pençe" ve "Casus" gibi filmler de gösterime girdi. Bu çalışmalar teknik açıdan sınırlı olsa da Türkiye'de film üretiminin sürekli bir faaliyete dönüşmesinin ilk adımlarıydı.
Kısa kronoloji
- 1896–1897: İstanbul'da ilk sinematograf gösterimleri yapıldı; izleyiciler yabancı filmlerle tanıştı.
- 1911: Manaki Kardeşler, padişahın Manastır ziyaretini kaydetti.
- 1914: Fuat Uzkınay, Ayastefanos'taki anıtın yıkılışını çekti.
- 1915 sonrası: Ordu bünyesinde sinema birimi kuruldu.
- 1917–1918: İlk kurmaca filmler gösterime girdi.
- 1922: Muhsin Ertuğrul dönemi başladı.
Bu çizginin devamını, yani sahne sanatçılarının sinemaya taşındığı yılları Muhsin Ertuğrul'un sinemaya damga vurduğu yıllar yazımızda anlattık.
Kayıp film neden önemli?
Erken dönem sinemanın büyük bölümü dünyada da kayıptır. O yıllarda kullanılan nitrat esaslı film şeritleri kolay alev alır ve zamanla bozulur; arşivleme kültürü de henüz gelişmemişti. Bu yüzden yalnızca Türkiye'de değil, pek çok ülkede "ilk film" tartışmaları kopyası bulunmayan yapımlar üzerinden yürür.
Kayıp filmlerin hikâyesi, bugün izleyebildiğimiz klasiklerin korunmasının ne kadar değerli olduğunu da hatırlatıyor. Restore edilerek yeniden perdeye dönen Yeşilçam filmlerinden bir seçkiyi izlenmesi gereken klasik Türk filmleri listemizde bulabilirsiniz.
Bir de şunu hatırlatalım: Türk sinemasının ilk filmi bir kurmaca değil bir belgeseldi. Belgesel geleneği bugün de güçlü; sinema tarihinin ilk görüntülerinin neredeyse tamamı gerçek hayattan kesitlerdi. Yakın tarihli bir yazı dizimizde bu geleneğe doğa belgeselleri tarafından bakarak mercan resiflerinin denizler için önemini anlatmıştık.
Sık sorulan sorular
İlk Türk filmini kim çekti?
Genel kabule göre Fuat Uzkınay. Çekimi 14 Kasım 1914'te Ayastefanos'ta yaptı.
İlk Türk filmi izlenebilir mi?
Hayır. Filmin bilinen bir kopyası yok; içeriği yalnızca anlatımlardan biliniyor.
İlk Türk kurmaca filmi hangisi?
Bu konuda da farklı görüşler var; ancak 1917–1918 yıllarında gösterime giren "Pençe", "Casus" ve "Himmet Ağa'nın İzdivacı" ilk kurmaca örnekler olarak anılır.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.
Yazar TV, 2018 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






