Ahtapot neden bu kadar zeki? Üç kalp, mavi kan ve düşünen kollar
Ahtapot, omurgasızlar arasında zekâsıyla öne çıkan bir canlıdır: Sinir hücrelerinin büyük kısmı kollarındadır, renk değiştirir, alet kullanır ve bulmaca çözer. Bu yeteneklerin biyolojik nedenlerini anlatıyoruz.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Ahtapot, omurgasızlar arasında zekâsıyla öne çıkan bir canlıdır: Sinir hücrelerinin büyük kısmı kollarındadır, renk değiştirir, alet kullanır ve bulmaca çözer. Bu yeteneklerin biyolojik nedenlerini anlatıyoruz.
Ahtapotun zekâsının sırrı, olağanüstü gelişmiş ve alışılmadık biçimde örgütlenmiş sinir sisteminde yatar. Yaklaşık 500 milyon sinir hücresine sahip olan ahtapotun nöronlarının yaklaşık üçte ikisi beyinde değil kollarındadır; her kol, belli ölçüde bağımsız olarak dokunabilir, tadabilir ve hareket kararı verebilir. Bu yapı, ahtapotun bulmaca çözmesini, alet kullanmasını ve çevresine şaşırtıcı biçimde uyum sağlamasını mümkün kılar. Ahtapotun deniz ekosistemindeki yerini okyanus yaşamını anlattığımız rehberde ele aldık.
Ahtapot hakkında temel bilgiler
| Özellik | Ahtapotta durum |
|---|---|
| Sınıf | Kafadanbacaklılar (kalamar ve mürekkep balığıyla akraba yumuşakçalar) |
| Kol sayısı | 8 |
| Kalp sayısı | 3 (ikisi solungaçlara, biri vücuda kan pompalar) |
| Kan rengi | Mavi (oksijeni bakır içeren hemosiyanin taşır) |
| Sinir hücresi | Yaklaşık 500 milyon; çoğu kollarda |
| İskelet | Yok; yalnızca sert bir gaga |
| Ömür | Türe göre değişir; pek çok türde yalnızca birkaç yıl |
Neden üç kalp ve mavi kan?
İnsan kanındaki hemoglobin oksijeni demir aracılığıyla taşır ve kana kırmızı rengini verir. Ahtapotta ise bu işi bakır içeren hemosiyanin yapar; oksijenle birleştiğinde kana mavi bir renk verir. Hemosiyanin soğuk ve oksijeni az sularda avantaj sağlasa da oksijen taşıma kapasitesi daha sınırlıdır. Bu yüzden ahtapotun dolaşım sistemi ek pompalarla güçlendirilmiştir: İki kalp kanı solungaçlara, üçüncüsü vücudun geri kalanına pompalar.
Zekânın belirtileri
Bulmaca çözme ve öğrenme
Laboratuvar deneylerinde ahtapotların kapaklı kavanozları açabildiği, labirent benzeri düzenekleri öğrenebildiği ve başka bir ahtapotu izleyerek bir görevi daha hızlı çözebildiği gözlemlenmiştir. Akvaryumlardan kaçma ya da gece komşu tanka geçip geri dönme gibi hikâyeler de bu merakın ve problem çözme becerisinin sık anlatılan örnekleri arasındadır.
Alet kullanımı
Bazı ahtapot türlerinin, deniz tabanında buldukları hindistan cevizi kabuklarını ya da deniz kabuklarını taşıyıp sonradan sığınak olarak kullandığı gözlemlenmiştir. Bir nesneyi ileride işe yarayacağını "düşünerek" taşımak, omurgasızlarda nadir görülen bir davranıştır.
Kişilik farkları
Araştırmacılar, aynı türden ahtapotların bazılarının daha cesur, bazılarının daha çekingen davrandığını; bazılarının da belli kişilere karşı farklı tepkiler verdiğini aktarır. Bu gözlemler, ahtapotların bireysel davranış eğilimleri olduğunu düşündürür.
Usta bir kamuflaj sanatçısı
Ahtapot, derisindeki binlerce renk hücresi (kromatofor) sayesinde saniyeler içinde rengini değiştirebilir. Bu hücreler kaslarla açılıp kapanarak renk pigmentlerini gösterir ya da gizler. Ahtapot yalnızca rengini değil, derisinin dokusunu da değiştirebilir; pürüzsüz bir yüzeyi kayalık ya da yosunlu bir görünüme dönüştürebilir.
İşin ilginç yanı, bilinen ahtapotların büyük kısmının renkleri insanların gördüğü gibi ayırt edemediğinin düşünülmesidir. Buna rağmen çevrelerine uyum sağlamayı nasıl başardıkları hâlâ araştırılıyor; derideki ışığa duyarlı proteinlerin bu süreçte rol oynayabileceği ileri sürülüyor.
Savunma araçları
- Mürekkep: Tehlike anında koyu bir mürekkep bulutu püskürterek avcının görüşünü kapatır.
- Jet itiş: Vücuduna aldığı suyu hızla dışarı atarak ani bir hızla kaçar.
- Sıkışma: İskeleti olmadığı için gagasının geçebildiği her aralıktan geçebilir.
- Taklit: Bazı türler başka canlıların görünümünü ve hareketlerini taklit eder.
Kısa ama yoğun bir hayat
Bu kadar gelişmiş bir zekâya rağmen pek çok ahtapot türünün ömrü yalnızca birkaç yıldır. Dişi ahtapot yumurtalarını bir sığınakta korur, haftalarca ya da aylarca neredeyse hiç beslenmeden onları temizler ve havalandırır; yavrular çıktıktan kısa süre sonra da ölür. Yavrular hayata, akıntıyla sürüklenen minik plankton olarak başlar. Bu dönemi suyla sürüklenen minik canlıları anlattığımız yazıda ele aldık.
Akrabaları olan bazı kalamarlar ise çok daha derinlerde yaşar ve ışık üretebilir. Dev kalamarın da aralarında bulunduğu bu canlıları karanlıkta ışık üreten canlılar yazımızda anlattık.
Ahtapot, kalamar ve mürekkep balığı: Farkları
| Özellik | Ahtapot | Kalamar | Mürekkep balığı (sübye) |
|---|---|---|---|
| Kol ve dokunaç | 8 kol | 8 kol ve 2 uzun dokunaç | 8 kol ve 2 dokunaç |
| İç kabuk | Yok | İnce, saydam bir iç destek | Kalın, gözenekli iç kabuk |
| Yaşam alanı | Çoğunlukla dipte, kaya oyuklarında | Açık suda yüzer | Dibe yakın sularda |
| Gövde biçimi | Yuvarlak baş-gövde | Uzun, torpido biçimli | Yassı, oval |
Üç grup da renk değiştirebilir ve mürekkep püskürtebilir. Kafes kuşları için kalsiyum kaynağı olarak satılan beyaz "sübye kemiği", mürekkep balığının iç kabuğudur.
Türkiye kıyılarında ahtapot
Ege ve Akdeniz'in kayalık kıyılarında yaygın olarak görülen tür, adi ahtapottur. Gündüzleri genellikle kaya oyuklarında saklanır; sığınağının önünde biriktirdiği boş kabuklar, şnorkelle yüzenlerin bir ahtapot yuvasını fark etmesini sağlayan ipuçlarından biridir. Avcılığıyla ilgili av yasağı dönemleri ve asgari boy gibi kurallar zaman zaman güncellendiği için güncel düzenlemeleri Tarım ve Orman Bakanlığı'nın resmî duyurularından kontrol etmek gerekir.
Ahtapotun duyarlılığı üzerine yapılan çalışmalar, bazı ülkelerde hayvan refahı düzenlemelerinin kafadanbacaklıları da kapsayacak şekilde genişletilmesine yol açtı. Bu tartışma, hayvan zekâsına bakışımızın nasıl değiştiğinin de bir göstergesi.
Sık sorulan sorular
Ahtapotun kaç kalbi var?
Üç: İkisi kanı solungaçlara, biri vücudun geri kalanına pompalar.
Ahtapotun kanı neden mavi?
Oksijeni bakır içeren hemosiyanin proteini taşıdığı için kan, oksijenle birleştiğinde mavi renk alır.
Ahtapotun kolları kopunca ne olur?
Ahtapotlar kaybettikleri kolu zamanla yeniden büyütebilir.
Ahtapotlar sosyal hayvanlar mı?
Çoğu ahtapot türü yalnız yaşar ve yalnızca çiftleşme döneminde bir araya gelir. Bu yalnız yaşam biçimine rağmen bu kadar gelişmiş bir zekâya sahip olmaları, bilim insanlarının en çok merak ettiği konulardan biridir.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.
Yazar TV, 2018 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






