Denizanası nedir? Biyolojisi, Türkiye'deki türleri ve sokmasında ne yapılmalı
Denizanaları beyni, kalbi ve kemiği olmayan, büyük kısmı sudan oluşan kadim deniz canlılarıdır. Nasıl yaşadıklarını, Türkiye kıyılarında görülen türleri ve sokma durumunda genel önerileri anlatıyoruz.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Denizanaları beyni, kalbi ve kemiği olmayan, büyük kısmı sudan oluşan kadim deniz canlılarıdır. Nasıl yaşadıklarını, Türkiye kıyılarında görülen türleri ve sokma durumunda genel önerileri anlatıyoruz.
Denizanası, mercanlar ve deniz anemonlarıyla aynı gruba (knidliler) ait, vücudunun büyük bölümü sudan oluşan, beyni, kalbi ve kemiği bulunmayan bir deniz canlısıdır. Dokunaçlarındaki iğneli hücrelerle avını felç eder; bazı türlerin insanlara değmesi kaşıntı, yanma ve ağrıya yol açabilir. Yüz milyonlarca yıldır okyanuslarda yaşayan denizanaları, Türkiye kıyılarında da özellikle yaz aylarında sık görülür. Okyanus yaşamının genel çerçevesini deniz canlılarını tanıttığımız ana rehberde bulabilirsiniz.
Beyinsiz ama başarılı: Denizanasının biyolojisi
Denizanasının vücudu, şemsiye biçimli bir gövde ve ondan sarkan dokunaçlardan oluşur. Merkezi bir beyni yoktur; bunun yerine vücuduna yayılmış bir sinir ağı ışığa, dokunmaya ve yerçekimine tepki vermesini sağlar. Şemsiyesini kasıp gevşeterek hareket eder, ancak akıntılara karşı güçlü bir şekilde yüzemediği için plankton olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırmanın mantığını planktonun ne olduğunu anlattığımız yazıda açıkladık.
İğneli hücreler nasıl çalışır?
Dokunaçların yüzeyinde, içinde sarmal bir iğne ve zehir taşıyan özel hücreler bulunur. Bir canlı dokunaçlara değdiğinde bu hücreler son derece hızlı bir şekilde ateşlenir ve iğne deriye batarak zehri bırakır. Denizanası öldükten ya da kıyıya vurduktan sonra bile bu hücrelerin bir süre etkin kalabileceği unutulmamalıdır.
İki aşamalı yaşam döngüsü
- Erkek ve dişi denizanalarından gelen döllenmiş yumurtalar, yüzen minik larvalara dönüşür.
- Larva bir yüzeye tutunarak "polip" adı verilen, deniz anemonuna benzeyen küçük bir yapıya dönüşür.
- Uygun koşullarda polip, üst üste dizilmiş minik denizanaları üretir ve bunlar suya bırakılır.
- Bu minik denizanaları büyüyerek tanıdığımız yetişkin biçime ulaşır.
Bir türün, yaşlandığında ya da zorlandığında yeniden polip evresine dönebildiği bilinir; bu nedenle "ölümsüz denizanası" olarak anılır. Bu, gerçek anlamda ölümsüzlük değil, yaşam döngüsünü tersine çevirebilme yeteneğidir.
Türkiye kıyılarında görülen bazı türler
| Tür | Görünüm | Genel bilgi |
|---|---|---|
| Ay denizanası (Aurelia aurita) | Saydam, şemsiyesinde dört halka biçimli leke | Çok yaygın; sokması çoğu kişide hafif ya da hissedilmez düzeyde |
| Göçmen denizanası (Rhopilema nomadica) | Büyük, mavimsi beyaz şemsiye | Kızıldeniz kökenli; Süveyş Kanalı üzerinden Doğu Akdeniz'e yerleşti, sokması acı verici olabilir |
| Pelagia noctiluca | Mor-pembe, kabarcıklı şemsiye, uzun dokunaçlar | Geceleri ışık üretebilir; sokması acı verici olabilir |
| Kökağızlı denizanası (Rhizostoma pulmo) | Büyük, beyazımsı, şemsiye kenarı mor | İri gövdesiyle dikkat çeker; sokması genellikle hafif |
Tür tanımı yalnızca genel bilgilendirme içindir; aynı türün etkisi kişiden kişiye değişebilir. Göçmen denizanası gibi Kızıldeniz'den gelen türlerin Akdeniz ekosistemine etkisini istilacı türleri anlattığımız yazıda daha geniş bir çerçevede ele almıştık.
Denizanası sokarsa: Genel öneriler
Bu bölümdeki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez. Belirtiler şiddetliyse ya da emin değilseniz bir sağlık kuruluşuna başvurun.
- Sudan çıkın: Sakin bir şekilde kıyıya dönün; cankurtaran varsa haber verin.
- Sürtmeyin: Bölgeyi ovalamak ya da kumla sürtmek, deride kalan iğneli hücrelerin daha fazla ateşlenmesine yol açabilir.
- Tatlı su yerine deniz suyu: Kaynakların çoğu, bölgenin tatlı suyla değil deniz suyuyla durulanmasını önerir; tatlı su bazı hücreleri tetikleyebilir.
- Kalıntıları dikkatle uzaklaştırın: Deride kalan dokunaç parçalarını çıplak elle değil, eldiven ya da uygun bir araçla nazikçe uzaklaştırın.
- Türe özgü uygulamalar: Sirke gibi uygulamalar bazı türlerde önerilirken bazı türlerde önerilmez; yerel sağlık ekiplerinin ve cankurtaranların yönlendirmesine uyun.
- Acil durum: Nefes darlığı, göğüs ağrısı, yaygın döküntü, yüzde ya da dudaklarda şişlik, baş dönmesi veya bilinç değişikliği gibi belirtilerde vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Plajda önlem
Kıyıya vurmuş denizanalarına dokunmayın; çocukları bu konuda uyarın. Denizanası yoğunluğunun arttığı dönemlerde yerel yönetimlerin ve plaj işletmelerinin uyarılarını takip edin.
Denizanası ve ekosistem
Denizanaları çoğu zaman yalnızca plaj sorunu olarak görülse de deniz ekosisteminin doğal bir parçasıdır. Zooplankton, balık yumurtaları ve larvalarla beslenirler; kendileri de deniz kaplumbağaları, bazı balıklar ve deniz kuşları için besin kaynağıdır. Bazı küçük balık türlerinin yavruları, avcılardan korunmak için denizanalarının dokunaçları arasında saklanır.
Öldüklerinde dibe çöken denizanası gövdeleri, derin deniz canlıları için önemli bir besin kaynağı oluşturur. Bu "denizanası yağmurları", besinin kıt olduğu derinliklerde beklenmedik bir şölen anlamına gelir. Derin denizin besin dengesini derin deniz canlılarının karanlığa uyumunu anlattığımız yazıda ele aldık.
Denizanaları neden çoğalıyor?
Bilim insanları, bazı bölgelerde denizanası sayısının artmasını birkaç etkene bağlıyor: Denizanalarıyla beslenen ya da onlarla aynı besin için yarışan balıkların aşırı avlanması, deniz suyu sıcaklıklarındaki artış, besin tuzu kirliliği ve kıyı yapılarının poliplerin tutunabileceği yeni yüzeyler sunması. Deniz kaplumbağaları ve bazı balıklar denizanası yiyerek bu dengeye katkı sağlar; bu yüzden onları korumak, denizanası patlamalarına karşı da dolaylı bir önlemdir. Türkiye kıyılarındaki deniz kaplumbağalarını Türkiye'nin deniz canlılarını anlattığımız yazıda ele aldık.
Sık sorulan sorular
Denizanası balık mı?
Hayır. Denizanaları omurgasızdır; mercanlar ve deniz anemonlarıyla aynı gruptadır.
Ölü denizanası sokar mı?
Evet, kıyıya vurmuş ya da ölü bir denizanasının dokunaçlarındaki iğneli hücreler bir süre daha etkin kalabilir.
Denizanası yenir mi?
Bazı ülkelerin mutfaklarında belirli türler özel işlemlerden geçirilerek tüketilir; ancak kıyıda bulunan bir denizanasını yemek kesinlikle önerilmez.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.
Yazar TV, 2018 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






