Plankton nedir? Fitoplankton ile zooplankton farkı ve okyanustaki rolü
Plankton, akıntılara karşı yüzemeyip suyla sürüklenen canlıların ortak adıdır. Fitoplankton ile zooplanktonun farkını, oksijen üretimindeki rolünü ve deniz salyası gibi aşırı çoğalmaları anlatıyoruz.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Plankton, akıntılara karşı yüzemeyip suyla sürüklenen canlıların ortak adıdır. Fitoplankton ile zooplanktonun farkını, oksijen üretimindeki rolünü ve deniz salyası gibi aşırı çoğalmaları anlatıyoruz.
Plankton, kendi başına akıntılara karşı yüzemeyen ve suyla birlikte sürüklenen canlıların ortak adıdır; sözcük Yunancada "gezgin, sürüklenen" anlamına gelen bir kökten türemiştir. Bu grubun bitkisel olanlarına fitoplankton, hayvansal olanlarına zooplankton denir. Fitoplankton fotosentezle besin ve oksijen üretir, zooplankton ise onlarla beslenerek enerjiyi balıklara ve balinalara taşır. Okyanus yaşamının bütününü okyanuslar rehberimizde anlattık; burada bu küçük ama vazgeçilmez canlılara odaklanıyoruz.
Plankton bir tür değil, bir yaşam biçimi
"Plankton" sınıflandırmada bir tür ya da aile adı değildir. Bir canlının plankton sayılması için küçük olması da gerekmez; belirleyici olan, hareketini akıntılara karşı kontrol edememesidir. Bu yüzden denizanaları da büyük boyutlarına rağmen planktonik canlılar arasında sayılır. Akıntılara karşı rahatça yüzebilen balıklar, kalamarlar ve balinalar ise "nekton" grubunu oluşturur.
| Özellik | Fitoplankton | Zooplankton |
|---|---|---|
| Beslenme | Fotosentezle kendi besinini üretir | Başka canlıları yiyerek beslenir |
| Nerede bulunur? | Işık alan üst katmanlar | Yüzeyden derinlere kadar; bir kısmı her gün dikey göç yapar |
| Örnekler | Diatomeler, dinoflagellatlar, siyanobakteriler | Kopepodlar, kril, balık ve yengeç larvaları, denizanaları |
| Ekosistemdeki rolü | Üretici, oksijen kaynağı | Birincil tüketici, enerjiyi üst basamaklara taşıyıcı |
Ömür boyu plankton, geçici plankton
Bazı canlılar bütün hayatını plankton olarak geçirir; kopepodlar ve kriller bunun örnekleridir. Bazıları ise yalnızca yaşamlarının bir döneminde planktondur: Pek çok balık, yengeç, deniz yıldızı ve mercan, hayata akıntıyla sürüklenen minik larvalar olarak başlar, büyüyünce bambaşka bir yaşam sürer.
Neden bu kadar önemli?
Oksijen fabrikası
Fitoplankton, karadaki bitkiler gibi güneş ışığı, su ve karbondioksit kullanarak fotosentez yapar. Bilimsel tahminlere göre Dünya'daki oksijen üretiminin yaklaşık yarısı okyanuslardaki fotosentetik canlılardan gelir. Bu oranın kesin değeri yöntemlere göre farklı hesaplansa da okyanusların atmosfer için ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Besin zincirinin ilk halkası
Okyanustaki besin zinciri kabaca şöyle işler: Fitoplankton güneş enerjisini besine dönüştürür, zooplankton fitoplanktonu yer, küçük balıklar zooplanktonu, büyük balıklar ve deniz memelileri de küçük balıkları. Dünyanın en büyük hayvanı olan mavi balinanın temel besininin küçük kril olması, bu zincirin ne kadar etkili işlediğini gösteren çarpıcı bir örnektir. Bu konuyu balinaların beslenmesini ve memeli özelliklerini anlattığımız yazıda da ele aldık. Besin zincirinin karadaki karşılığını ise üreticiden ayrıştırıcıya besin zincirini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Karbon pompası
Fitoplankton fotosentez sırasında karbondioksit kullanır. Ölen plankton ve zooplanktonun dışkıları yavaşça dibe çökerek karbonun bir kısmını uzun süre derin okyanusta tutar. Bilim insanları bu süreci "biyolojik karbon pompası" olarak adlandırır ve iklim sistemi için önemli olduğunu vurgular.
Plankton patlamaları: Kırmızı gelgit ve deniz salyası
Besin tuzlarının (özellikle azot ve fosforun) arttığı, suyun ısındığı ve durgunlaştığı dönemlerde bazı plankton türleri aşırı çoğalabilir. Bu duruma "alg patlaması" denir. Bazı türlerin aşırı çoğalması suyu kırmızımsı ya da kahverengimsi bir renge boyar ve "kırmızı gelgit" olarak anılır; bazı türler toksin üreterek deniz canlılarına zarar verebilir.
Türkiye'de bu konunun en bilinen örneği, Marmara Denizi'nde 2021'de geniş alanlara yayılan müsilajdır. Halk arasında "deniz salyası" denen bu yapışkan tabaka, fitoplanktonun aşırı çoğalması ve salgıladığı organik maddelerle oluşur. Bilim insanları, kirlilik yükü, deniz suyu sıcaklığının artması ve suyun durgunluğu gibi etkenlerin bir arada rol oynadığını belirtiyor. Marmara'nın katmanlı yapısını denizler arasındaki tuzluluk farkını anlattığımız yazıda açıkladık; bu yapı da suyun karışmasını zorlaştıran etkenlerden biri.
Plankton patlamalarına karşı ne yapılabilir?
- Arıtılmamış evsel ve endüstriyel atık suların denize ulaşmasının önlenmesi
- Tarımda gübre kullanımının kontrol edilerek besin tuzu akışının azaltılması
- Deniz suyu kalitesinin düzenli izlenmesi ve verilerin kamuoyuyla paylaşılması
- Bireysel olarak su tasarrufu ve kimyasal temizlik ürünlerinin bilinçli kullanımı
Uydudan görülen canlılar
Fitoplankton tek tek gözle görülemeyecek kadar küçük olsa da çok yoğun çoğaldığında okyanusun rengini değiştirir. Bu nedenle bilim insanları, deniz yüzeyinin rengini ölçen uydu sensörleriyle fitoplankton yoğunluğunu küresel ölçekte izleyebilir. Uydu görüntülerinde turkuaz ya da yeşil girdaplar biçiminde görülen alanlar, çoğu zaman yoğun plankton topluluklarıdır.
Planktonu kendi gözünüzle görmek
Basit bir deneyle planktonu görmek mümkün: İnce gözenekli bir bezle (örneğin naylon çorap) yapılmış bir huniyi teknenin arkasından bir süre suda çektikten sonra dipte toplanan suyu bir büyüteç ya da okul mikroskobuyla incelediğinizde hareket eden minik canlıları görebilirsiniz. Yaz geceleri bazı koylarda suyun hareketle mavi-yeşil parlaması da çoğu zaman ışık üreten planktonlardan kaynaklanır.
Sık sorulan sorular
Plankton bitki mi hayvan mı?
İkisi de olabilir. Bitkisel olanlara fitoplankton, hayvansal olanlara zooplankton denir; bakteriler de planktonun bir parçasıdır.
Kril plankton mu?
Evet. Kril, karides benzeri küçük kabuklulardır ve zooplanktonun önemli bir parçasıdır.
Planktonlar insanlara zararlı mı?
Çoğu zararsızdır. Ancak bazı türlerin aşırı çoğaldığı dönemlerde toksin üretebildiği bilinir; bu nedenle yetkili kurumların deniz suyu ve kabuklu deniz ürünleriyle ilgili uyarılarına dikkat etmek gerekir.
Plankton nasıl hareket eder?
Pek çok plankton kamçı ya da tüy benzeri uzantılarla küçük hareketler yapabilir, bazıları da su içinde yükselip alçalabilir; ancak hiçbiri akıntıların taşıdığı yöne karşı uzun mesafe yüzemez.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.
Yazar TV, 2018 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler




Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.



