İstilacı türler nedir, yerli doğaya nasıl zarar verir?

Gemilerin balast suyuyla, akvaryumlardan ya da kanallardan yeni ortamlara ulaşan bazı türler, yerli canlıların yerini alıyor. Karadeniz'den Akdeniz'e örnekler ve bilimsel tablo.

İstilacı türler, insan etkinlikleri sonucu doğal yayılış alanlarının dışına taşınan ve yeni ortamlarında hızla çoğalarak yerli türlere, ekosistemlere, ekonomiye ya da insan sağlığına zarar veren canlılardır. Her yabancı tür istilacı değildir; yeni bir ortama taşınan türlerin yalnızca bir kısmı yerleşip zarar verecek kadar yayılır. Ancak bunlar dünya genelinde nesli tükenen canlıların önemli nedenleri arasında yer alır.

Yabancı tür ile istilacı tür arasındaki fark ne?

Yabancı tür, doğal olarak bulunmadığı bir bölgeye insan aracılığıyla ulaşan herhangi bir canlıdır. Bunların çoğu ya yeni ortamda tutunamaz ya da belirgin bir zarara yol açmadan yaşar. Bir yabancı türün istilacı sayılması için yayılarak olumsuz etki yaratması gerekir. İstilacı türlerin başarısının arkasında genellikle yeni ortamda doğal düşmanlarının bulunmaması, hızlı üremeleri ve yerli türlerle besin ya da alan için rekabette üstün gelmeleri vardır.

Sorun ne kadar büyük?

Hükümetlerarası biyoçeşitlilik platformu IPBES'in 2023'te yayımladığı kapsamlı değerlendirmeye göre insan etkinlikleriyle yeni bölgelere taşınmış 37 binden fazla yabancı tür kayıtlı ve bunların 3.500'den fazlası zararlı istilacı türler. Rapor, istilacı türlerin kaydedilmiş hayvan ve bitki yok oluşlarının yüzde 60'ında önemli bir etken, yüzde 16'sında ise tek neden olduğunu belirtiyor. İstilacı türlerin küresel ekonomik maliyetinin 2019'da yıllık 423 milyar doları aştığı ve bu maliyetin 1970'ten bu yana her on yılda en az dört katına çıktığı hesaplanıyor.

İstilacı türler nasıl taşınır?

Türkiye denizlerinde hangi istilacı türler var?

Karadeniz, istilacı türlerin etkisinin en çarpıcı biçimde görüldüğü denizlerden biridir. Amerika'nın doğu kıyılarından muhtemelen gemi balast suyuyla gelen Mnemiopsis leidyi adlı tarak denizanası 1980'lerde Karadeniz'de patlama yaptı. Bu canlı hamsi yumurta ve larvalarıyla, ayrıca onların besini olan zooplanktonla beslenir. 1989 civarında hamsi avcılığındaki çöküşün nedenleri arasında tarak denizanası öne çıkar; ancak araştırmalar aşırı avcılığın da en az onun kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Uzak Doğu kökenli deniz salyangozu rapana da Karadeniz'e yerleşmiş ve yerli midye yataklarına baskı oluşturmuş bir türdür.

Akdeniz'de ise 1869'da açılan Süveyş Kanalı, Kızıldeniz türlerinin kuzeye geçişini sağladı. Bu kanaldan gelen türler arasında yer alan aslan balığı ve gümüş yanaklı balon balığı, Türkiye'nin güney kıyılarında yaygınlaştı. Balon balığı, dokularında tetrodotoksin adlı güçlü bir zehir taşıdığı için kesinlikle yenmemesi gereken bir türdür; ayrıca balıkçı ağlarına ve oltalarına zarar verir.

Adalar neden daha savunmasız?

Uzun süre yalıtılmış adalarda evrimleşen canlılar çoğu zaman belirli yırtıcılara karşı savunma geliştirmemiştir. Pasifik'teki Guam adasına kazara ulaşan kahverengi ağaç yılanı, adanın yerli orman kuşlarının büyük bölümünün yok olmasına neden oldu. Okyanus adalarına taşınan sıçanlar ve kediler de deniz kuşu kolonilerini ve endemik türleri ciddi biçimde etkiledi.

İstilacı türlerle nasıl mücadele ediliyor?

Uzmanlara göre en etkili ve en ucuz yöntem önlemektir. Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün gemilerin balast suyunu arıtmasını zorunlu kılan sözleşmesi bu amaçla 2017'de yürürlüğe girdi. Erken tespit ve hızlı müdahale de belirleyicidir; tür yayılmadan önce yapılan müdahaleler başarı şansını artırır. Yerleşmiş türlerde ise avcılıkla kontrol, bariyerler ve dikkatle test edilmiş biyolojik mücadele yöntemleri kullanılıyor. Bireylerin akvaryum ve evcil hayvanlarını doğaya bırakmaması da basit ama önemli bir önlemdir.

Sıkça sorulan sorular

Her yabancı tür zararlı mıdır?

Hayır. Yabancı türlerin büyük kısmı ya yeni ortamda tutunamaz ya da belirgin zarar vermez. Zarar veren ve yayılan türlere istilacı denir.

Balon balığı yenir mi?

Hayır. Akdeniz'de yaygınlaşan gümüş yanaklı balon balığı, pişirmekle yok olmayan güçlü bir zehir taşır ve ölümcül zehirlenmelere yol açabilir.

Evcil kaplumbağamı doğaya bırakabilir miyim?

Bırakılmamalıdır. Kırmızı yanaklı su kaplumbağası gibi türler yerli kaplumbağalarla rekabet ederek ve hastalık taşıyarak doğaya zarar verebilir.

İlgili HaberTatlı su ekosistemleri: Göller, nehirler ve sulak alanlar nasıl çalışır?