Çöller nasıl oluşur? Kuraklığın ardındaki beş farklı neden

Çölü sıcaklık değil, yağışın azlığı tanımlar. Okyanus akıntılarından dağ sıralarına kadar farklı etkenler, Dünya'nın dört bir yanında birbirinden çok farklı çöller yaratıyor.

Çöller, bir bölgeye düşen yağışın buharlaşmayla kaybedilen sudan çok daha az olduğu yerlerde oluşur. Bu kuraklığın ardında ise beş temel etken vardır: tropiklerin çevresindeki alçalan kuru hava kuşakları, nemli rüzgârları engelleyen dağ sıraları, okyanustan çok uzak olmak, kıyı boyunca akan soğuk deniz akıntıları ve kutuplardaki aşırı soğuk. Yaygın bir tanıma göre yılda yaklaşık 250 milimetreden az yağış alan yerler çöl sayılır.

Çölü sıcaklık mı yoksa yağış mı belirler?

Çöl denince akla kavurucu sıcak ve kum tepeleri gelir, ancak bilimsel tanım yağışa dayanır. Bu yüzden Antarktika, buzla kaplı olmasına rağmen dünyanın en büyük çölüdür. Sahra ise en büyük sıcak çöldür. Kum tepeleri de çöllerin yalnızca bir bölümünü kaplar; geniş alanlar çakıl ovaları, çıplak kayalık platolar ve kuru göl yataklarından oluşur.

Çöl oluşturan etkenler nelerdir?

Sahra gibi dev çöller nasıl ortaya çıkıyor?

Ekvatorda güçlü güneş ısısıyla ısınan nemli hava yükselir, soğur ve nemini bol yağmur olarak bırakır. Yüksekte kurumuş olan bu hava kuzeye ve güneye doğru akar, yaklaşık 30 derece enlemleri civarında alçalır. Alçalan hava ısınır ve bulut oluşumunu engeller. Hadley hücresi adı verilen bu dolaşım, Sahra'dan Avustralya'nın iç kesimlerine kadar dünyanın büyük sıcak çöllerinin aynı enlem kuşağında sıralanmasının nedenidir.

Dağlar ve okyanus akıntıları nasıl çöl yaratır?

Nemli rüzgâr bir dağ sırasına çarptığında yükselir, soğur ve yağışını rüzgâr alan yamaca bırakır. Dağı aşıp öbür tarafa inen hava ise kuru ve sıcaktır. Yağmur gölgesi denilen bu etki, dağların arkasında kurak alanlar oluşturur.

Güney Amerika'nın batı kıyısındaki Atakama Çölü ise başka bir etkenin ürünüdür. Kıyı boyunca akan soğuk okyanus akıntısı, üzerindeki havayı alttan soğutur ve havanın yükselip yağmur bulutu oluşturmasını zorlaştırır. Bunun üzerine And Dağları'nın yağmur gölgesi de eklenince Atakama, kutuplar dışında dünyanın en kurak yerlerinden biri hâline gelir. Afrika'nın güneybatısındaki Namib Çölü de benzer bir mekanizmayla oluşmuştur.

Çöller hep çöl müydü?

Hayır. İklim zaman içinde değişir. Sahra'nın binlerce yıl önce bugünkünden çok daha yeşil olduğu, göllere ve otlaklara ev sahipliği yaptığı jeolojik ve arkeolojik bulgularla biliniyor. Bölgedeki kaya resimlerinde su aygırı ve zürafa gibi hayvanların betimlenmesi de bu nemli dönemin izlerinden biridir. Bu dönemin Dünya'nın yörüngesindeki yavaş değişimlerin muson yağmurlarını kuzeye kaydırmasıyla ilişkili olduğu düşünülüyor.

Çölleşme ile çöl aynı şey mi?

Değil. Çöller doğal iklim koşullarının ürünüdür. Çölleşme ise kurak ve yarı kurak bölgelerde aşırı otlatma, yanlış sulama, ormansızlaşma ve iklim değişikliği gibi etkenlerle toprağın verimliliğini kaybetmesidir. Birleşmiş Milletler'in Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi bu sorunu ele almak için oluşturuldu. Çölleşme, kum tepelerinin ilerlemesinden çok toprağın bozulması anlamına gelir.

Sıkça sorulan sorular

Dünyanın en büyük çölü hangisi?

Tanım yağışa dayandığı için en büyük çöl Antarktika'dır. Sıcak çöller arasında ise en büyüğü Sahra'dır.

Çöllerde gece neden çok soğuk olur?

Kuru havada ve bulutsuz gökyüzünde gündüz biriken ısı geceleyin hızla uzaya kaçar. Nemli bölgelerde su buharı ve bulutlar bu ısı kaybını yavaşlatır.

Dünyanın en kurak yeri neresi?

Kutup bölgelerindeki bazı kuru vadilerle birlikte Şili'deki Atakama Çölü, dünyanın en kurak yerleri arasında gösterilir.

İlgili HaberTropikal yağmur ormanları: Kat kat yükselen yaşamın sırları