Mezopotamya uygarlıkları: Yazının, kanunun ve kentin doğduğu topraklar

Dicle ile Fırat arasındaki ovada Sümerler yazıyı icat etti, Babil kralı Hammurabi yasalarını taşa kazıttı, Asurlular dev bir kütüphane kurdu. İnsanlık tarihinin pek çok ilki bu topraklardan çıktı.

Mezopotamya uygarlıkları, Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki topraklarda yaklaşık MÖ 4. binyıldan MÖ 6. yüzyıla kadar gelişen Sümer, Akad, Babil ve Asur gibi toplumlardır. Yazının bilinen en eski biçimlerinden biri olan çivi yazısı, ilk büyük kentler, yazılı yasalar, sulama sistemleri ve 60 tabanlı sayı sistemi bu bölgenin insanlığa kazandırdıkları arasındadır. Mezopotamya adı, eski Yunancada iki nehir arası anlamına gelir.

Uygarlık neden iki nehir arasında doğdu?

Dicle ve Fırat'ın taşkınları ovaya verimli alüvyon taşıyordu, ancak bölge yağış bakımından kuraktı ve taşkınlar düzensizdi. Toprağı işleyebilmek için kanallar, setler ve su depoları kurmak gerekiyordu. Bu büyük işleri örgütlemek, ortaya çıkan tarım fazlasını dağıtmak ve kayıt tutmak; yönetici sınıfların, tapınak yönetiminin ve sonunda yazının gelişmesine zemin hazırladı.

Mezopotamya'da hangi uygarlıklar kuruldu?

Sümerler yazıyı neden icat etti?

Bilinen en eski çivi yazılı tabletlerin büyük bölümü edebi metin değil, muhasebe kayıtlarıdır. Tapınak ve saray yöneticileri tahıl, hayvan ve iş gücünü kayıt altına almak için önce resim benzeri işaretler kullandı. Zamanla bu işaretler, yaş kil tabletlere sazdan kalemle bastırılan kama biçimli izlere dönüştü. Çivi yazısı adı da bu kama biçiminden gelir. Yazı ilerleyen yüzyıllarda mektuplardan dualara, sözleşmelerden destanlara kadar her alanda kullanılır oldu ve farklı dillere uyarlandı.

Sümer kentlerinin ortasında, basamaklı tapınak kuleleri olan zigguratlar yükseliyordu. Ur'daki zigguratın kalıntıları bugün de ayaktadır.

Hammurabi yasaları neden bu kadar ünlü?

Babil kralı Hammurabi'nin MÖ 18. yüzyılda bir bazalt dikilitaşa kazıttığı yasalar, eksiksiz ele geçmiş en eski ve en kapsamlı yasa metinlerinden biridir. Dikilitaş bugün Paris'teki Louvre Müzesi'nde sergileniyor. Metin; ticaret, miras, evlilik, kira, ücretler ve cezalar gibi konularda yaklaşık 280 hükmü içerir. Göze göz, dişe diş ilkesini yansıtan cezaları ile tanınır; ancak cezalar kişinin toplumsal sınıfına göre değişiyordu. Hammurabi'den daha eski Sümer yasa metinleri de bulunduğu için onu ilk yasa koyucu olarak tanımlamak doğru değildir.

Asur ve Yeni Babil dönemlerinde neler oldu?

Asurlular, MÖ 1. binyılın ilk yarısında Mezopotamya'dan Mısır'a uzanan geniş bir imparatorluk kurdu. Başkent Ninova'da Kral Asurbanipal'in topladığı binlerce tablet, Gılgamış Destanı başta olmak üzere pek çok metnin günümüze ulaşmasını sağladı. Asur, MÖ 612'de Ninova'nın düşmesiyle çöktü. Ardından gelen Yeni Babil krallığı, Kral II. Nebukadnezar döneminde parladı; Babil'in mavi sırlı tuğlalarla kaplı İştar Kapısı bu dönemin eseridir. MÖ 539'da Pers kralı Kiros Babil'i aldı ve Mezopotamya'nın bağımsız krallıklar dönemi sona erdi.

Babil'in Asma Bahçeleri ise antik dünyanın yedi harikası arasında sayılsa da varlığı arkeolojik olarak kanıtlanamamıştır. Bazı araştırmacılar bahçelerin aslında Ninova'da olabileceğini öne sürer; bu konu hâlâ tartışmalıdır.

Mezopotamya'nın mirası günlük hayatımızda nerede?

• Bir saatin 60 dakika, dakikanın 60 saniye olması ve çemberin 360 dereceye bölünmesi, Mezopotamya'nın 60 tabanlı sayı sisteminden miras kalmıştır.
• Gökyüzünün sistemli gözlemi ve gök olaylarının kaydı Babil astronomisinin katkılarıdır.
• Gılgamış Destanı, bilinen en eski edebi eserlerden biri olarak kabul edilir.
• Tekerleğin bilinen en eski kullanımları arasında Mezopotamya'daki örnekler yer alır.

Sıkça sorulan sorular

Yazıyı ilk kim buldu?

Bilinen en eski yazı sistemlerinden biri, MÖ 4. binyılın sonlarında Sümerlerin geliştirdiği çivi yazısıdır. Mısır hiyeroglifleri de yaklaşık aynı dönemde ortaya çıkmıştır.

Mezopotamya bugün hangi ülkelerde?

Tarihi Mezopotamya'nın büyük bölümü bugünkü Irak sınırları içinde yer alır; Suriye'nin doğusu ile çevre bölgelerin bir kısmını da kapsar.

Hammurabi kanunlarının özelliği nedir?

Geniş bir konu yelpazesini kapsayan, halkın görebileceği şekilde taşa kazınmış ve cezaları sınıfa göre farklılaşan kapsamlı bir hukuk metni olmasıdır.

İlgili HaberBirinci Dünya Savaşı'nın nedenleri: Saraybosna'daki suikastten küresel savaşa