Birinci Dünya Savaşı'nın nedenleri: Saraybosna'daki suikastten küresel savaşa

1914 yazında Saraybosna'da atılan kurşun, on yıllardır biriken silahlanma yarışı, ittifak blokları, sömürge rekabeti ve milliyetçilikle birleşince Avrupa'yı birkaç hafta içinde savaşa sürükledi.

Birinci Dünya Savaşı'nın kökleri; büyük güçler arasındaki silahlanma yarışına, Avrupa'yı iki kampa bölen ittifak sistemlerine, sömürge ve nüfuz rekabetine ve özellikle Balkanlar'da yükselen milliyetçiliğe dayanır. Savaşı başlatan kıvılcım ise 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da öldürülmesidir. Suikastın ardından yaşanan Temmuz Krizi, birkaç hafta içinde büyük güçleri savaşa sürükledi.

Savaşın uzun vadeli nedenleri nelerdir?

İttifaklar savaşı nasıl büyüttü?

1871'de birliğini tamamlayan Almanya, kısa sürede Avrupa'nın en güçlü sanayi ve askeri gücü hâline geldi. Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya 1882'de Üçlü İttifak'ı kurdu. Buna karşılık Fransa ile Rusya 1890'larda ittifak yaptı; İngiltere de 1904'te Fransa, 1907'de Rusya ile anlaşmalar imzalayarak Üçlü İtilaf'ı tamamladı. Bu bloklar caydırıcılık amacı taşısa da iki ülke arasındaki bir anlaşmazlığın hızla tüm kıtaya yayılması riskini doğurdu. Savaş başladığında İtalya ittifaka katılmadı ve 1915'te İtilaf tarafında savaşa girdi.

Silahlanma yarışı neden tehlikeliydi?

İngiltere'nin 1906'da denize indirdiği Dreadnought zırhlısı, önceki tüm savaş gemilerini eskitti ve Almanya ile İngiltere arasında pahalı bir deniz yarışı başlattı. Kara ordularında ise seferberlik planları demiryolu tarifelerine kadar ayrıntılı hazırlanmıştı. Almanya'nın Schlieffen Planı, iki cephede savaşmamak için önce Belçika üzerinden Fransa'yı hızla yenmeyi, ardından Rusya'ya dönmeyi öngörüyordu. Bu katı planlar, kriz anında diplomasiye zaman bırakmadı.

Saraybosna suikastı nasıl gerçekleşti?

Avusturya-Macaristan'ın 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak etmesi, Sırp milliyetçilerinde büyük tepki yaratmıştı. 28 Haziran 1914'te Arşidük Franz Ferdinand ve eşi Sophie, Saraybosna ziyaretinde Bosnalı Sırp genç Gavrilo Princip tarafından vurularak öldürüldü. Princip, Genç Bosna adlı milliyetçi gruba üyeydi ve suikastçılar Sırbistan'daki gizli Kara El örgütünden silah ve destek almıştı.

Temmuz Krizi'nde neler oldu?

Almanya, Avusturya-Macaristan'a Sırbistan'a karşı alacağı önlemlerde koşulsuz destek sözü verdi; bu destek tarihe açık çek olarak geçti. Avusturya-Macaristan 23 Temmuz'da Sırbistan'a kabul edilmesi çok zor bir ültimatom verdi ve Sırbistan'ın yanıtını yetersiz bularak 28 Temmuz'da savaş ilan etti. Sırbistan'ı destekleyen Rusya seferberlik başlattı. Almanya 1 Ağustos'ta Rusya'ya, 3 Ağustos'ta Fransa'ya savaş ilan etti ve tarafsız Belçika'ya girdi. Belçika'nın tarafsızlığının garantörlerinden olan İngiltere de 4 Ağustos'ta Almanya'ya savaş ilan etti. Böylece yerel bir kriz, birkaç hafta içinde bir Avrupa savaşına dönüştü.

Savaşın sorumlusu kim?

Bu soru bir asırdır tartışılıyor. 1919'daki Versay Antlaşması, savaşın sorumluluğunu Almanya ve müttefiklerine yükleyen bir madde içeriyordu. 1960'larda Alman tarihçi Fritz Fischer, Almanya'nın yayılmacı hedeflerinin savaşta belirleyici olduğunu savunarak büyük bir tartışma başlattı. Christopher Clark'ın Uyurgezerler kitabı gibi daha yeni çalışmalar ise sorumluluğun tüm büyük güçler arasında paylaşıldığını, liderlerin sonuçlarını tam kavrayamadıkları kararlarla felakete sürüklendiğini öne sürüyor. Tek bir nedene indirgemek yerine nedenlerin birbirini beslediği görüşü yaygın kabul görüyor.

Sıkça sorulan sorular

Birinci Dünya Savaşı ne zaman başladı?

Avusturya-Macaristan'ın 28 Temmuz 1914'te Sırbistan'a savaş ilan etmesi, savaşın başlangıcı olarak kabul edilir.

Franz Ferdinand'ı kim öldürdü?

Arşidük Franz Ferdinand ve eşi Sophie, 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da Bosnalı Sırp milliyetçi Gavrilo Princip tarafından öldürüldü.

Savaşın asıl nedeni suikast mıydı?

Suikast savaşı başlatan olaydı; ancak tarihçiler savaşı mümkün kılan asıl etkenlerin ittifaklar, silahlanma, emperyal rekabet ve milliyetçilik olduğunu vurgular.

İlgili HaberFransız Devrimi neden çıktı? Bastille'den Napolyon'a on yıl