Matbaayı kim buldu? Gutenberg'in hareketli harfleri ve öncesi
Avrupa'da matbaa, Johannes Gutenberg'in 15. yüzyılın ortasında Mainz'da geliştirdiği metal hareketli harf sistemiyle yaygınlaştı. Ancak hareketli harfin geçmişi Doğu Asya'ya uzanıyor.
Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Avrupa'da matbaa, Johannes Gutenberg'in 15. yüzyılın ortasında Mainz'da geliştirdiği metal hareketli harf sistemiyle yaygınlaştı. Ancak hareketli harfin geçmişi Doğu Asya'ya uzanıyor.
Avrupa'da matbaayı, 15. yüzyılın ortasında Mainz'da çalışan Alman zanaatkâr Johannes Gutenberg geliştirdi. Gutenberg'in buluşu tek bir alet değil, bir sistemdi: dökülebilir metal hareketli harfler, bu harfleri seri üretmeye yarayan el kalıbı, metale tutunan yağ bazlı mürekkep ve şarap preslerinden uyarlanmış baskı presi. Ancak hareketli harfle baskının ilk örnekleri Gutenberg'den yüzyıllar önce Çin ve Kore'de görülür.
Gutenberg'den önce baskı yapılıyor muydu?
Evet. Çin'de oyma tahta kalıplarla baskı yapmak yüzyıllardır biliniyordu. 11. yüzyılda Çinli zanaatkâr Bi Sheng'in pişmiş kilden hareketli harfler kullandığı, dönemin bilgini Shen Kuo'nun yazılarından bilinir. Kore'de ise metal hareketli harflerle basılmış ve günümüze ulaşmış en eski kitap olarak kabul edilen Jikji, 1377'de basıldı. Doğu Asya dillerinde binlerce farklı karakter bulunması, hareketli harf sisteminin oradaki avantajını sınırladı. Latin alfabesinin az sayıdaki harfi ise sistemi Avrupa'da çok daha verimli kıldı.
Gutenberg'in yeniliği tam olarak neydi?
- El kalıbı: Kurşun, kalay ve antimon karışımından oluşan alaşımla aynı ölçülerde binlerce harfin hızla dökülmesini sağladı.
- Yağ bazlı mürekkep: Su bazlı mürekkeplerin aksine metal harflere iyi tutunuyordu.
- Baskı presi: Kâğıdın harflere eşit ve güçlü biçimde bastırılmasını sağladı.
Bu bileşenlerin birlikte çalışması, aynı metnin çok sayıda kopyasının hızlı ve tutarlı biçimde basılmasını mümkün kıldı.
Gutenberg İncili neden ünlü?
Gutenberg'in atölyesinde 1450'lerin ortasında tamamlanan ve sayfa başına çoğunlukla 42 satır içeren Latince İncil, Avrupa'da hareketli metal harfle basılmış ilk büyük kitap olarak kabul edilir. Bir kısmı kâğıda, bir kısmı parşömene basılan nüshaların toplam sayısının iki yüzü bulmadığı tahmin ediliyor. Günümüze ulaşan nüshalar dünyanın en değerli kitapları arasında sayılır. Kitabın baskı kalitesi o kadar yüksekti ki ilk bakışta el yazması sanılabiliyordu.
Matbaa Avrupa'da ne kadar hızlı yayıldı?
Matbaa birkaç on yıl içinde Avrupa'nın büyük şehirlerine ulaştı. Venedik, 15. yüzyılın sonunda Avrupa'nın en önemli baskı merkezlerinden biri hâline geldi. 1501'den önce basılmış kitaplara, Latince "beşik" anlamına gelen kelimeden türeyen inkunabula denir. Kitap fiyatları düştükçe okuma yazma bilen kesim genişledi ve bilgi, kopyacıların yavaş emeğine bağlı olmaktan çıktı.
Matbaa dünyayı nasıl değiştirdi?
Reform: Martin Luther'in 1517'de kaleme aldığı tezler ve sonraki yazıları matbaa sayesinde kısa sürede geniş kitlelere ulaştı. Bu, matbaanın düşünceleri yayma gücünün en çarpıcı örneklerinden biri kabul edilir.
Bilim: Aynı metnin hatasız ve özdeş kopyalarının basılabilmesi, bilim insanlarının birbirinin çalışmalarını karşılaştırmasını ve geliştirmesini kolaylaştırdı. Haritalar, çizimler ve tablolar da tutarlı biçimde çoğaltılabildi.
Dil: Yerel dillerde basılan kitaplar, yazım kurallarının standartlaşmasına ve ulusal yazı dillerinin güçlenmesine katkıda bulundu.
El yazması kitaplara ne oldu?
Matbaa el yazmalarını bir anda ortadan kaldırmadı. İlk basılı kitaplarda süslü baş harfler ve kenar süslemeleri bir süre daha elle yapıldı; okurlar da basılı kitapların el yazmalarına benzemesini bekliyordu. Zamanla kitap tasarımı kendi kurallarını geliştirdi: başlık sayfaları, sayfa numaraları ve içindekiler gibi bugün olağan saydığımız unsurlar yaygınlaştı.
Sıkça sorulan sorular
Matbaa hangi yıl icat edildi?
Gutenberg'in sistemini 1440'larda geliştirdiği ve 1450 dolaylarında baskıya başladığı kabul edilir. Kesin bir icat yılı yoktur.
Matbaanın ilk mucidi Gutenberg mi?
Hareketli harfle baskı Doğu Asya'da daha önce biliniyordu. Gutenberg, Avrupa'da bu tekniği seri üretime uygun bir sisteme dönüştüren kişidir.
Gutenberg zengin oldu mu?
Hayır. Gutenberg, ortağı Johann Fust'a olan borcu nedeniyle açılan davayı kaybetti ve atölyesinin önemli bir kısmını yitirdi.
Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.
Yazar TV, 2018 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.
