Göçmen kuşlar binlerce kilometre yolu nasıl şaşırmadan bulur?

Göçmen kuşlar Güneş'i, yıldızları, Dünya'nın manyetik alanını ve yer şekillerini birlikte kullanarak yön bulur. Bilinenleri ve hâlâ araştırılan soruları derledik.

Göçmen kuşlar tek bir pusulaya değil, birden fazla yön bulma sistemine güvenir: Güneş'in konumu, yıldızların düzeni, Dünya'nın manyetik alanı ve dağlar, kıyı şeritleri, nehirler gibi yer işaretleri. Bazı türler kokuyu da kullanır. Kuşlar bu ipuçlarını birbirini doğrulayacak şekilde birleştirir; biri işe yaramadığında diğerine geçebilir.

Kuşlar Güneş'i nasıl pusula olarak kullanır?

Güneş gün boyunca gökyüzünde yer değiştirdiği için onu pusula olarak kullanmak saatin de bilinmesini gerektirir. Alman kuş bilimci Gustav Kramer, 1950'lerde yaptığı deneylerde sığırcıkların iç saatleri sayesinde Güneş'in hareketini hesaba katarak yön tuttuğunu gösterdi. Deneylerde Güneş'in görünen konumu aynalarla değiştirildiğinde kuşların yönelimi de buna göre kaydı.

Gece uçan kuşlar yıldızlara mı bakıyor?

Pek çok ötücü kuş göçünü geceleri yapar. Amerikalı araştırmacı Stephen Emlen, 1960'larda çivit kiraz kuşlarıyla planetaryumda yaptığı deneylerde kuşların yıldız düzenini kullandığını gösterdi. İlginç olan, kuşların belirli bir yıldızı ezberlemek yerine gökyüzünün hangi nokta etrafında döndüğünü öğrenmesiydi. Planetaryumdaki gökyüzü farklı bir yıldızın çevresinde döndürüldüğünde kuşlar o noktayı "kuzey" kabul etti.

Manyetik alanı hissedebiliyorlar mı?

Evet, bu deneylerle iyi desteklenen bir bulgudur. Kuşlar, manyetik alanın yönünü ve eğimini algılayarak ekvatora ya da kutba doğru gittiklerini anlayabilir. Bu duyunun nasıl çalıştığı ise hâlâ araştırılıyor. İki ana açıklama öne çıkıyor:

• Gözdeki kriptokrom proteinleri: Işıkla etkinleşen bu proteinlerdeki kimyasal tepkimelerin manyetik alandan etkilendiği ve kuşa bir tür görsel işaret verdiği düşünülüyor. Bu güçlü bir hipotezdir ama ayrıntıları kesinleşmiş değildir.
• Manyetik mineraller: Bazı hücrelerde bulunabilecek demir içerikli parçacıkların manyetik alanın şiddetini algılamaya yardım edebileceği öne sürülüyor; bu konudaki kanıtlar tartışmalıdır.

Kuşlar göç yolunu doğuştan mı biliyor, sonradan mı öğreniyor?

İkisi de rol oynar. Pek çok türde gençler, ilk göçlerinde hangi yöne ve ne kadar süre uçacaklarına dair doğuştan bir programla yola çıkar. Ancak deneyim kazandıkça belirli konaklama alanlarını ve hedef bölgeyi öğrenir, yollarını düzeltirler. Leylek gibi grup hâlinde göç eden süzülücü kuşlarda deneyimli bireylerin rotası gençler için ayrıca yol gösterici olur.

Türkiye göç yolları açısından neden önemli?

Türkiye, Avrupa ve Asya'dan Afrika'ya uzanan önemli göç yollarının üzerindedir. Leylekler ve yırtıcı kuşlar gibi sıcak hava akımlarıyla süzülen türler uzun deniz geçişlerinden kaçınır; bu nedenle İstanbul Boğazı ve Hatay'daki Belen Geçidi gibi dar kara bağlantıları, ilkbahar ve sonbaharda büyük kuş geçişlerinin izlendiği noktalar arasında yer alır.

En uzun göçü hangi kuş yapar?

Kutup sumru kuşu, kuzey kutup bölgesindeki üreme alanları ile Antarktika çevresi arasında gidip gelir. Takip cihazlarıyla yapılan çalışmalar, bu kuşların bir yılda on binlerce kilometre yol kat edebildiğini ortaya koydu. Kıyı kuşlarından kıvrık gagalı çamurcunun bazı bireyleri ise Alaska'dan Yeni Zelanda'ya Pasifik üzerinden kesintisiz uçabilmesiyle tanınır.

Sıkça sorulan sorular

Kuşlar neden göç eder?

Temel neden besin ve üreme koşullarıdır. Kuşlar, besinin bol olduğu mevsimde üremek için kuzeye, kışın besin azaldığında daha ılıman bölgelere gider.

Işık kirliliği göçmen kuşları etkiler mi?

Evet. Gece göç eden kuşlar yapay ışıklara çekilerek yönünü şaşırabilir ve binalara çarpabilir.

Kuşlar göç sırasında uyur mu?

Bazı türlerin uçarken çok kısa süreli uyku dönemleri yaşayabildiğine dair bulgular vardır; ancak bu konu türden türe farklılık gösterir ve araştırılmaya devam ediyor.

İlgili HaberTropikal yağmur ormanları: Kat kat yükselen yaşamın sırları